#1015 (155) Can – Tago mago (1971) 9/10

Ontsporen is ook een kunst!

[Podcast-voorbereiding (1001 Album Complaints episode 247) reeds verschenen 23 februari 2026]

Boy, dit album ontspoort iets voorbij de helft, maar dan ook echt major big time! Dat neemt niet weg dat het een absolute must listen is en voordat het ontspoort ook een magisch album.

Maar eerst even een stap terug. Waar hebben we het hier over en waarom luisteren we hiernaar? Nou, simpelweg omdat dit een van de meest invloedrijke bands uit de modernemuziekgeschiedenis is. Punt. Althans… Dat is waar voor de Europese muziekscene. Dat zal veel minder gelden voor de Amerikaanse, dus de podcast – die ik uiteraard nog niet geluisterd heb – zal wel weer een uur lang verbijstering, lachen en verwondering zijn, zeker omdat deze band nogal far out zit en daar houden niet alle hosts van. Wat overigens niet wegneemt dat het nog steeds erg interessant – en sowieso grappig – kan zijn wat ze te melden hebben.

We zitten rond 1970 in West-Duitsland. In Köln om precies te zijn, in de recente film over de totstandkoming van Keith Jarrets ‘The Köln concert’ was Can duidelijk hoorbaar aanwezig. Can wordt gerekend tot de Krautrock, net als – uit de lijst – Neu! en vooral natuurlijk Kraftwerk. Die laatste band, uit het iets noordelijker Düsseldorf, is misschien wel de meest invloedrijke band van na de jaren zestig, simpelweg omdat ze aan de basis staan van alle elektronische muziek die sindsdien gemaakt is. Eigenlijk bijna alle popmuziek vanaf begin jaren tachtig dus, en niet te vergeten ook al van de disco en andere plastic troep eind jaren zeventig.

Zo invloedrijk is Can niet, dat kan ook niet, maar de band waarvan bassist en producer (of engineer) Holger Czukay het belangrijkste lid was heeft eveneens een onmiskenbaar spoor doorheen de westerse muziekgeschiedenis vanaf 1970 gelaten. Ze combineerden in hun muziek avant-garde, rock, funk, (free)jazz, moderne klassieke muziek en volstrekte idiotie tot een waanzinnig fascinerende mix. Ze waren pioniers met het gebruik van synthesizers en sampling – Czukay was de grote man achter dat laatste. Czukay studeerde in de jaren zestig bij Karlheinz Stockhausen, de absolute grondlegger van elektronische muziek en het gebruik van synthesizers.

Dit album, Cans tweede (na ‘Monster movie’ dat ook op de lijst staat maar dat ik niet ken, anders dan het derde album ‘Ege bamyasi’ dat zonder meer ook op de lijst had gemoeten – een strakkere versie van dit album), vertoont duidelijke overeenkomsten met Miles Davis’ (en Bill Laswells) ‘In a silent way’, ook op de lijst. Dat album kwam vanuit de jazz, die komt meer vanuit de rock en moderne klassieke muziek. We krijgen enorm lange nummers die voor een belangrijk deel in de opnamestudio geconstrueerd zijn uit eindeloze jamsessies in de studio. Het hoogtepunt en meest karakteristieke nummer van de plaat is dan ook ‘Halleluhwah’, achttien en een halve minuut waanzin. Een manisch eentonig en stuwend drumpatroon, muzikanten die haast allemaal hun eigen ding lijken te doen maar het past wel, merkwaardige geluidssamples, synthesizertonen, freejazz op een viool (door gitarist Michael Karoli), en jawel, het gewauwel van ‘zanger’ (of performance-poëet) Damo Suzuki. Het is een ervaring die je moet meemaken. Het zal niet ieders kopje thee zin, allesbehalve, maar een onvergetelijke ervaring zal het voor iedereen zijn.

Damo (eigenlijk: Kenji) Suzuki is genoemd. De Japanse ‘zanger’ die Can zijn definitieve vorm en geluid gaf. Volstrekt uniek. Opmerkelijk weetje: op het album ‘This nation’s saving grace’ van The Fall, dat óók op de lijst staat, vinden we het nummer ‘I am Damo Suzuki’. Ik weet niet of er veel zangers/zangeressen of zelfs muzikanten zijn die op deze lijst staan die in een nummer op een ander album op de lijst geëerd worden. Suzuki wel. In 1973 verliet hij Can – waarna de band ook over zijn hoogtepunt heen was – en werd hij fulltime jehovah-getuige. Dat het niet al te best met deze meneer ging, dat is nogal duidelijk.

Heel eerlijk, van alle leden kun je je afvragen of ze niet een beetje al te veel hallucinerende middelen, wiet, of nog zwaarder spul gebruikten. Dat is ook de betekenis van mijn ondertitel: zo fascinerend als de lange collage ‘Halleluhwah’ is, zozeer vliegen het bijna even lange ‘Aumgn’ (een volledige plaatkant) en het nog altijd elf en een halve minuut durende ‘Peking O’ uit de bocht. ‘Aumgn’ is, ehm, een belevenis. Drumsolo’s zijn live vaak al taai, maar om op plaat minuten lang alleen naar een – overigens fascinerend – drumpatroon te luisteren wanneer je kraaknuchter bent, oef. En dan de gekke geluidjes, met name van Suzuki, in ‘Peking O’. Donald Duck met een heliumballon na het eten van een kilo paddo’s.

Terwijl ik dit tik passeren de laatste minuten van ‘Halleluhwah’. Dat is echt formidabel. Ook daar produceert Suzuki weinig anders dan onsamenhangend “leelahlwallawalah”-of-iets-dergelijks-achtige-kreten, maar wat een meeslepende bende. Het opmerkelijke is dat ik bij de eerste vier nummers echt zin krijg om te dansen, of nou ja, te bewegen. Dat heb ik niet vaak.

Gitarist Michael Karoli verdient nog een shout-out voor zijn kale, blikkerige geluid en spel. Drummer Jaki Liebezeit (die ook nog contrabas en piano speelt) is een oerkracht, het klinkt haast stuntelig maar ook retegoed. En dan is er nog toetsenist Irmin Schmidt. Alle muzikanten mogen hier gerust benoemd worden. Dit is een bandalbum, juist die collage van geluid maakt Can tot wat Can is. Volstrekt uniek en meer dan vijftig jaar later nog altijd adembenemend vernieuwend en verpletterend. Ik kan het album geen tien geven omdat het net wat té veel uit de bocht vliegt. O ja, de eerste drie nummers (‘Paperhouse’, ‘Mushroom’ en ‘Oh yeah’), die wat strakker zijn dan de lange collages, zijn stuk voor stuk sterk. En afsluiter ‘Bring me coffee or tea’ (koffie asjeblief) brengt de band weer met twee voeten op aarde na het maniakale drug-geïnspireerde hart van het album.

Het gekke is: niets klinkt als Can, maar heel veel muziek van ná Can zou niet geklonken hebben zoals het klinkt zonder Can.

Dat is pas een paradox.